ارز دیجیتال بانک مرکزی چیست؟ | آینده پول در سیستم بانکی
ارز دیجیتال بانک مرکزی یکی از مهمترین تحولات سالهای اخیر در دنیای پول و بانکداری محسوب میشود. گسترش پرداختهای دیجیتال، کاهش استفاده از پول نقد و رشد فناوریهای مالی باعث شده است بانکهای مرکزی کشورهای مختلف به دنبال راههایی برای ایجاد شکل جدیدی از پول باشند. برخلاف رمزارزهایی مانند بیتکوین که معمولاً توسط یک نهاد مرکزی کنترل نمیشوند، این نوع پول دیجیتال مستقیماً به بانک مرکزی یک کشور ارتباط دارد.
بانکهای مرکزی با بررسی این فناوری تلاش میکنند پرداختها را سریعتر، امنتر و کارآمدتر کنند. البته ورود پول دیجیتال به نظام مالی فقط یک تغییر فنی نیست و میتواند رابطه میان مردم، بانکهای تجاری و بانک مرکزی را نیز تغییر دهد. در نتیجه، شناخت نحوه عملکرد، مزایا، معایب و کاربردهای این فناوری اهمیت زیادی پیدا کرده است. در ادامه بررسی میکنیم که ارز دیجیتال بانک مرکزی دقیقاً چیست و چه نقشی در آینده سیستم بانکی خواهد داشت.
ارز دیجیتال بانک مرکزی چیست؟
تعریف ارز دیجیتال بانک مرکزی به زبان ساده
ارز دیجیتال بانک مرکزی یا CBDC مخفف عبارت Central Bank Digital Currency است. این مفهوم به شکل دیجیتالی پول ملی اشاره دارد که بانک مرکزی یک کشور آن را صادر میکند.
برای مثال، همانطور که بانک مرکزی یک کشور اسکناس رسمی آن کشور را منتشر میکند، در مدل CBDC نیز بانک مرکزی میتواند نسخه دیجیتال پول ملی را در اختیار کاربران قرار دهد. بنابراین ارزش این پول به پول رسمی کشور وابسته است.
یک نکته مهم این است که CBDC با ارزهای دیجیتال غیرمتمرکز تفاوت دارد. بیتکوین، اتریوم و بسیاری از رمزارزهای دیگر توسط یک بانک مرکزی واحد صادر نمیشوند؛ اما CBDC مستقیماً به ساختار رسمی پولی کشور مربوط میشود.
در سادهترین حالت میتوان گفت CBDC تلاش میکند ویژگیهای پول رسمی را با امکانات فناوری دیجیتال ترکیب کند.
ارز دیجیتال بانک مرکزی چگونه کار میکند؟
نحوه عملکرد CBDC به طراحی هر کشور بستگی دارد. بانک مرکزی ابتدا چارچوب پول دیجیتال را مشخص میکند و سپس کاربران میتوانند از طریق زیرساختهای تعیینشده به آن دسترسی داشته باشند.
این دسترسی ممکن است از طریق کیف پول دیجیتال، اپلیکیشن بانکی یا سیستمهای پرداخت مخصوص انجام شود. کاربر میتواند موجودی خود را مشاهده کند و در صورت فراهم بودن زیرساخت، برای خرید کالا، پرداخت خدمات یا انتقال پول از آن استفاده کند.
در برخی مدلها بانک مرکزی مستقیماً نقش اصلی را در مدیریت حسابها و تراکنشها بر عهده میگیرد. در مدلهای دیگر، بانکهای تجاری و مؤسسات مالی به عنوان واسطه میان بانک مرکزی و کاربران فعالیت میکنند.
بنابراین یک سیستم CBDC معمولاً چند بخش اصلی دارد:
- بانک مرکزی
- بانکها و مؤسسات مالی
- زیرساخت پرداخت
- کیف پول یا حساب دیجیتال
- کاربران و کسبوکارها
البته کشورها الزاماً از یک مدل یکسان استفاده نمیکنند و هر بانک مرکزی میتواند ساختار متفاوتی را انتخاب کند.
تفاوت ارز دیجیتال بانک مرکزی با ارز دیجیتال معمولی چیست؟
عبارت «ارز دیجیتال» میتواند مفاهیم مختلفی را شامل شود. به همین دلیل نباید CBDC را با تمام رمزارزها یکسان دانست.
مهمترین تفاوت به مرجع صادرکننده مربوط میشود. بانک مرکزی CBDC را صادر میکند، اما بسیاری از رمزارزهای شناختهشده ساختار غیرمتمرکز دارند و بانک مرکزی پشتوانه مستقیم آنها نیست.
تفاوت دوم به ارزش پول مربوط میشود. CBDC معمولاً ارزش خود را از پول رسمی کشور میگیرد. برای مثال، اگر یک CBDC بر پایه واحد پولی یک کشور ایجاد شود، ارزش آن به همان واحد پولی وابسته خواهد بود.
در مقابل، قیمت بسیاری از رمزارزها بر اساس عرضه و تقاضا در بازار تغییر میکند.
تفاوت مهم دیگر نیز به هدف استفاده مربوط میشود. بانکهای مرکزی معمولاً CBDC را برای بهبود سیستم پولی و پرداخت کشور بررسی میکنند، در حالی که رمزارزها کاربردها و اهداف بسیار متنوعی دارند.
چرا بانکهای مرکزی به سمت ارز دیجیتال میروند؟
تغییر رفتار مردم در استفاده از پول یکی از دلایل اصلی توجه بانکهای مرکزی به CBDC است. امروزه بسیاری از افراد به جای پول نقد از کارت بانکی، پرداخت اینترنتی و کیف پولهای دیجیتال استفاده میکنند.
از طرف دیگر، فناوریهای مالی با سرعت زیادی توسعه پیدا کردهاند و مردم انتظار دارند انتقال پول در کمترین زمان ممکن انجام شود. در چنین شرایطی، بانکهای مرکزی نمیتوانند تغییرات سیستم پرداخت را نادیده بگیرند.
کاهش وابستگی به پول نقد
یکی از اهداف احتمالی CBDC کاهش وابستگی به اسکناس و سکه است. چاپ، انتقال، نگهداری و مدیریت پول نقد هزینههایی برای اقتصاد ایجاد میکند.
وقتی بخش بیشتری از پرداختها به شکل دیجیتال انجام شود، نیاز به برخی فرآیندهای مرتبط با پول نقد کاهش پیدا میکند.
البته این موضوع به معنای حذف فوری اسکناس نیست. بانک مرکزی هر کشور باید شرایط اقتصادی، دسترسی مردم به فناوری و نیازهای گروههای مختلف جامعه را در نظر بگیرد.
افزایش سرعت و امنیت پرداختها
انتقال دیجیتال پول میتواند سرعت پرداخت را افزایش دهد. در یک سیستم مناسب، کاربران میتوانند بدون جابهجایی فیزیکی پول، تراکنشهای خود را انجام دهند.
همچنین طراحی درست زیرساخت میتواند امکان نظارت بهتر بر امنیت تراکنشها را فراهم کند. البته دیجیتالی شدن پول بهتنهایی امنیت را تضمین نمیکند و بانک مرکزی باید در برابر حملات سایبری، سرقت اطلاعات و اختلالات فنی تدابیر مناسبی داشته باشد.
کنترل و مدیریت بهتر جریان پول
بانکهای مرکزی برای اجرای سیاستهای پولی به اطلاعات و ابزارهای مختلف نیاز دارند. یک سیستم پول دیجیتال میتواند در برخی شرایط دادههای دقیقتری درباره جریان پرداختها در اختیار نظام مالی قرار دهد.
البته میزان دسترسی به اطلاعات به معماری سیستم و قوانین هر کشور بستگی دارد. در نتیجه، طراحی CBDC باید میان کارایی اقتصادی و حفظ حریم خصوصی تعادل ایجاد کند.
ارز دیجیتال بانک مرکزی چگونه ایجاد و عرضه میشود؟
فرآیند ایجاد CBDC با انتشار یک رمزارز خصوصی تفاوت دارد. بانک مرکزی ابتدا چارچوب قانونی و فنی پروژه را مشخص میکند و سپس زیرساخت مورد نیاز را توسعه میدهد.
در ادامه، بانکها، شرکتهای فناوری و سایر ارائهدهندگان خدمات مالی ممکن است در اجرای سیستم مشارکت کنند.
نقش بانک مرکزی در صدور CBDC
بانک مرکزی مسئول اصلی سیاستگذاری و انتشار پول دیجیتال رسمی است. این نهاد باید مشخص کند که چه مقدار CBDC در گردش باشد، کاربران چگونه به آن دسترسی پیدا کنند و چه قوانینی بر انتقال آن حاکم باشد.
همچنین بانک مرکزی باید استانداردهای امنیتی و فنی لازم را تعیین کند.
در واقع، CBDC را میتوان بخشی از زیرساخت پولی رسمی یک کشور دانست، نه یک دارایی دیجیتال مستقل از نظام پولی.
نقش بانکها و مؤسسات مالی در انتقال ارز دیجیتال
بانکهای تجاری میتوانند نقش واسطه را میان بانک مرکزی و مردم ایفا کنند. برای نمونه، یک کاربر ممکن است از اپلیکیشن بانکی خود برای دریافت یا انتقال پول دیجیتال استفاده کند.
این مدل میتواند به بانکها اجازه دهد همچنان خدمات مالی مختلفی مانند احراز هویت، پشتیبانی مشتری و مدیریت پرداختها را ارائه دهند.
از این نظر، CBDC لزوماً به معنای حذف بانکهای تجاری نیست. نوع رابطه میان بانک مرکزی، بانکهای تجاری و کاربران به معماری انتخابشده توسط هر کشور بستگی دارد.
کیف پول دیجیتال و نحوه نگهداری CBDC
کاربران برای استفاده از CBDC به یک روش دسترسی دیجیتال نیاز دارند. کیف پول دیجیتال یکی از گزینههای احتمالی برای نگهداری و استفاده از پول دیجیتال است.
کاربر میتواند موجودی خود را در کیف پول مشاهده کند و در صورت پشتیبانی سیستم، پرداخت یا انتقال وجه انجام دهد.
با این حال، کیف پول CBDC الزاماً عملکردی مشابه کیف پول رمزارز ندارد. در یک سیستم تحت نظارت بانک مرکزی، قوانین احراز هویت، امنیت و دسترسی به حساب میتواند متفاوت باشد.
انواع ارز دیجیتال بانک مرکزی کداماند؟
بانکهای مرکزی برای طراحی پول دیجیتال میتوانند مدلهای مختلفی را در نظر بگیرند. مهمترین تفاوت این مدلها به نوع کاربر و هدف استفاده مربوط میشود. به طور کلی، CBDCها را میتوان در دو گروه اصلی خُرد و عمدهفروشی بررسی کرد.
ارز دیجیتال بانک مرکزی خُرد (Retail CBDC)
CBDC خُرد برای استفاده عمومی طراحی میشود. در این مدل، افراد عادی و کسبوکارها میتوانند از پول دیجیتال بانک مرکزی برای پرداخت و انتقال وجه استفاده کنند.
برای مثال، تصور کنید فردی به جای استفاده از اسکناس یا موجودی عادی حساب بانکی، کیف پول دیجیتال مخصوص پول بانک مرکزی داشته باشد. او میتواند با استفاده از این کیف پول هزینه خرید کالا یا خدمات را پرداخت کند.
هدف اصلی این مدل، ایجاد یک ابزار پرداخت دیجیتال مبتنی بر پول رسمی کشور است.
CBDC خُرد میتواند در پرداختهای روزمره، خرید اینترنتی، پرداخت قبوض و انتقال وجه کاربرد داشته باشد. البته میزان استفاده از آن به طراحی سیستم، قوانین کشور و میزان پذیرش عمومی بستگی خواهد داشت.
ارز دیجیتال بانک مرکزی عمدهفروشی (Wholesale CBDC)
CBDC عمدهفروشی بیشتر برای بانکها و مؤسسات مالی طراحی میشود. این مدل معمولاً به جای پرداختهای روزمره مردم، روی تسویه تراکنشهای مالی میان مؤسسات تمرکز دارد.
بانکها روزانه حجم زیادی از تراکنشها را میان یکدیگر انجام میدهند. استفاده از زیرساخت دیجیتال میتواند فرآیند تسویه این معاملات را سادهتر و سریعتر کند.
برای نمونه، بانکها میتوانند از CBDC عمدهفروشی برای تسویه برخی معاملات مالی یا انتقال ارزش میان مؤسسات استفاده کنند.
بنابراین کاربرد این مدل با CBDC خُرد تفاوت دارد و بیشتر به زیرساخت مالی کشور مربوط میشود.
تفاوت CBDC خُرد و عمدهفروشی
تفاوت اصلی این دو مدل به کاربر نهایی مربوط میشود.
CBDC خُرد برای مردم و کسبوکارها کاربرد دارد، در حالی که CBDC عمدهفروشی بیشتر برای بانکها و مؤسسات مالی طراحی میشود.
از نظر کاربرد نیز مدل خُرد روی پرداختهای روزمره تمرکز دارد، اما مدل عمدهفروشی میتواند به تسویه معاملات و بهبود زیرساختهای مالی کمک کند.
به همین دلیل، بانک مرکزی یک کشور ممکن است یکی از این مدلها یا ترکیبی از آنها را بررسی کند.
مزایای ارز دیجیتال بانک مرکزی چیست؟
توسعه پول دیجیتال میتواند مزایای مختلفی برای نظام مالی ایجاد کند. البته این مزایا به نحوه طراحی و اجرای پروژه وابسته هستند و صرفاً با دیجیتالی کردن پول به وجود نمیآیند.
افزایش سرعت تراکنشهای مالی
یکی از مهمترین مزایای احتمالی CBDC افزایش سرعت انتقال پول است. در سیستمهای دیجیتال، انتقال ارزش میتواند بدون جابهجایی فیزیکی اسکناس انجام شود.
این ویژگی برای پرداختهای داخلی و در برخی طراحیها برای پرداختهای بینالمللی اهمیت زیادی دارد.
اگر زیرساختهای مالی کشورها نیز با یکدیگر هماهنگ شوند، CBDC میتواند در آینده به سادهتر شدن برخی پرداختهای بینالمللی کمک کند.
با این حال، پرداخت برونمرزی همچنان به قوانین، توافقهای بین کشورها و سازگاری سیستمهای مختلف نیاز دارد.
کاهش هزینههای پرداخت و انتقال پول
مدیریت پول نقد هزینههایی مانند چاپ اسکناس، حملونقل، نگهداری و توزیع ایجاد میکند.
یک سیستم دیجیتال میتواند بخشی از این هزینهها را کاهش دهد. علاوه بر این، استفاده از زیرساختهای دیجیتال ممکن است فرآیند برخی پرداختها را سادهتر کند.
البته ایجاد و نگهداری زیرساخت CBDC نیز هزینه دارد. بنابراین برای ارزیابی اقتصادی آن باید هزینههای ایجاد سیستم را در کنار صرفهجوییهای احتمالی در نظر گرفت.
افزایش شفافیت تراکنشها
تراکنشهای دیجیتال قابلیت ثبت و پردازش الکترونیکی دارند. این ویژگی میتواند به نظام مالی کمک کند تا برخی جریانهای مالی را بهتر مدیریت و بررسی کند.
از طرف دیگر، شفافیت بیشتر میتواند نگرانیهایی درباره حریم خصوصی ایجاد کند. بنابراین بانک مرکزی باید مشخص کند چه اطلاعاتی ثبت میشود، چه نهادی به آن دسترسی دارد و اطلاعات برای چه مدت نگهداری میشوند.
در نتیجه، شفافیت و حریم خصوصی باید همزمان در طراحی سیستم مورد توجه قرار بگیرند.
دسترسی آسانتر به خدمات مالی
CBDC میتواند در برخی کشورها به گسترش دسترسی مردم به خدمات مالی کمک کند. برای مثال، اگر استفاده از کیف پول دیجیتال ساده و کمهزینه باشد، افرادی که دسترسی محدودی به خدمات بانکی دارند ممکن است بتوانند از برخی خدمات پرداخت استفاده کنند.
البته این مزیت زمانی تحقق پیدا میکند که زیرساخت اینترنت، تلفن همراه و آموزش دیجیتال در دسترس گروههای مختلف جامعه باشد.
بنابراین فناوری بهتنهایی مشکل دسترسی مالی را حل نمیکند.
معایب و چالشهای ارز دیجیتال بانک مرکزی
در کنار مزایا، CBDC با چالشهای مهمی نیز روبهرو است. این چالشها فقط به مسائل فنی محدود نمیشوند و موضوعاتی مانند حریم خصوصی، امنیت، ساختار بانکداری و اعتماد عمومی را نیز شامل میشوند.
نگرانیهای مربوط به حریم خصوصی
یکی از مهمترین بحثها درباره پول دیجیتال، نحوه مدیریت اطلاعات تراکنشها است.
وقتی پرداختها به شکل دیجیتال انجام میشوند، اطلاعات بیشتری میتواند در سیستم ثبت شود. اگر چارچوب قانونی مناسبی وجود نداشته باشد، کاربران ممکن است درباره نحوه استفاده از این اطلاعات نگرانی داشته باشند.
به همین دلیل، بانکهای مرکزی باید میان مقابله با جرائم مالی و حفظ حریم خصوصی کاربران تعادل ایجاد کنند.
نوع طراحی سیستم نیز اهمیت زیادی دارد. یک CBDC میتواند با سطوح مختلفی از حریم خصوصی طراحی شود و میزان دسترسی نهادهای مختلف به اطلاعات میتواند متفاوت باشد.
خطرات امنیت سایبری
هر سیستم مالی دیجیتال در معرض خطر حملات سایبری قرار دارد. CBDC نیز از این قاعده مستثنی نیست.
هکرها ممکن است زیرساختهای پرداخت، کیف پولها یا سامانههای مرتبط را هدف قرار دهند. یک اختلال گسترده در چنین سیستمی میتواند تعداد زیادی از کاربران و کسبوکارها را تحت تأثیر قرار دهد.
به همین دلیل، بانک مرکزی باید از ابتدا امنیت سایبری را در معماری سیستم لحاظ کند. همچنین سیستم باید بتواند در برابر اختلالات فنی و حملات احتمالی مقاومت کند.
تأثیر CBDC بر بانکهای تجاری
یکی دیگر از موضوعات مهم، رابطه میان CBDC و بانکهای تجاری است.
امروزه بسیاری از مردم پول خود را در حسابهای بانکی نگهداری میکنند. اگر کاربران بخش زیادی از دارایی خود را به CBDC منتقل کنند، ممکن است ساختار منابع مالی برخی بانکها تغییر کند.
برای جلوگیری از چنین مشکلاتی، بانکهای مرکزی هنگام طراحی CBDC باید رفتار کاربران و اثر آن بر نظام بانکی را بررسی کنند.
بنابراین موفقیت یک پروژه CBDC فقط به عملکرد فنی آن وابسته نیست و اثر آن بر کل نظام مالی اهمیت دارد.
چالشهای فنی و زیرساختی
راهاندازی یک سیستم پول دیجیتال ملی به زیرساخت قدرتمندی نیاز دارد. بانک مرکزی باید ظرفیت پردازش تعداد زیادی تراکنش را در نظر بگیرد.
همچنین سیستم باید در برابر قطعی اینترنت، اختلال سرورها و حملات سایبری مقاومت مناسبی داشته باشد.
موضوع دسترسی نیز اهمیت دارد. اگر مردم در مناطق مختلف کشور به اینترنت یا تجهیزات مناسب دسترسی نداشته باشند، استفاده از CBDC برای همه گروهها یکسان نخواهد بود.
بنابراین بانک مرکزی باید علاوه بر فناوری، شرایط اجتماعی و زیرساختی کشور را نیز در نظر بگیرد.
تفاوت ارز دیجیتال بانک مرکزی با بیتکوین و استیبلکوین
CBDC، بیتکوین و استیبلکوین هر سه در فضای اقتصاد دیجیتال قرار میگیرند، اما ساختار و اهداف متفاوتی دارند.
تفاوت CBDC و بیتکوین
بیتکوین یک دارایی دیجیتال غیرمتمرکز است که بدون مدیریت مستقیم یک بانک مرکزی فعالیت میکند. شبکه بیتکوین از فناوری بلاکچین استفاده میکند و تراکنشها در یک شبکه توزیعشده ثبت میشوند.
در مقابل، CBDC بخشی از نظام پولی رسمی کشور است و بانک مرکزی در طراحی و مدیریت آن نقش دارد.
تفاوت دیگر به ارزش مربوط میشود. ارزش بیتکوین در بازار تعیین میشود و میتواند نوسان زیادی داشته باشد. اما CBDC معمولاً نماینده دیجیتال پول رسمی کشور است.
بنابراین نمیتوان CBDC را صرفاً نسخه دیجیتال بیتکوین دانست.
تفاوت CBDC و استیبلکوین
استیبلکوین نوعی دارایی دیجیتال است که معمولاً تلاش میکند ارزش خود را نسبت به یک دارایی مشخص، مانند یک ارز رسمی، ثابت نگه دارد.
برای مثال، یک استیبلکوین ممکن است ارزش خود را به دلار آمریکا متصل کند. با این حال، صادرکننده استیبلکوین لزوماً بانک مرکزی نیست.
در مقابل، CBDC مستقیماً به پول رسمی و ساختار پولی بانک مرکزی مربوط میشود.
همچنین قوانین، نحوه مدیریت ذخایر، سازوکار انتشار و میزان تمرکز در این دو سیستم میتواند تفاوت زیادی داشته باشد.
تفاوت در پشتوانه، کنترل و ارزش
در یک مقایسه ساده میتوان گفت:
| ویژگی | CBDC | بیتکوین | استیبلکوین |
|---|---|---|---|
| صادرکننده | بانک مرکزی | شبکه غیرمتمرکز | شرکت یا نهاد صادرکننده |
| ارتباط با پول ملی | مستقیم | ندارد | معمولاً غیرمستقیم |
| کنترل مرکزی | دارد | ندارد | بسته به پروژه |
| نوسان قیمت | معمولاً مشابه پول ملی | بالا | معمولاً کمتر |
| کاربرد اصلی | پرداخت و نظام پولی | دارایی و پرداخت دیجیتال | پرداخت و انتقال دارایی دیجیتال |
این تفاوتها نشان میدهند که این سه مفهوم را نباید به جای یکدیگر استفاده کرد.
ارز دیجیتال بانک مرکزی چه تأثیری بر آینده سیستم بانکی دارد؟
ورود پول دیجیتال بانک مرکزی میتواند ساختار پرداخت و رابطه میان مردم، بانکهای تجاری و بانک مرکزی را تغییر دهد. البته میزان این تغییر به مدل اجرایی هر کشور بستگی دارد. بانک تسویههای بینالمللی و صندوق بینالمللی پول نیز تأکید کردهاند که CBDC میتواند با معماریها و سطوح دسترسی متفاوت طراحی شود.
یکی از مهمترین پرسشها درباره CBDC این است که بانکهای تجاری در آینده چه نقشی خواهند داشت.
در سیستم فعلی، بخش زیادی از پول دیجیتال مورد استفاده مردم در قالب سپردههای بانکی قرار دارد. بانکهای تجاری نیز خدماتی مانند پرداخت، انتقال وجه، اعطای وام و مدیریت حسابها را ارائه میکنند.
با ورود CBDC، بانک مرکزی میتواند یک شکل دیجیتال از پول خود را مستقیماً در اختیار مردم قرار دهد. در چنین شرایطی، بانکهای تجاری همچنان میتوانند نقش مهمی در ارائه خدمات مالی، احراز هویت، مدیریت کیف پول و ارتباط با مشتری داشته باشند.
یکی از مدلهای مورد بررسی، ساختار دو لایه است. در این مدل، بانک مرکزی زیرساخت اصلی پول را فراهم میکند و مؤسسات مالی خدمات مربوط به کاربران را انجام میدهند. چنین ساختاری میتواند بخشی از نقش فعلی بانکها را حفظ کند.
با این حال، انتقال گسترده سپردههای مردم از بانکهای تجاری به CBDC میتواند منابع مالی بانکها را تغییر دهد. به همین دلیل، بانکهای مرکزی هنگام طراحی CBDC باید اثر آن بر اعطای تسهیلات و ثبات مالی را نیز بررسی کنند.
تحول در پرداختهای روزمره
یکی از ملموسترین تغییرات احتمالی CBDC به پرداختهای روزمره مربوط میشود.
در یک سیستم مناسب، فرد میتواند از کیف پول دیجیتال خود برای خرید کالا، پرداخت خدمات یا انتقال پول به شخص دیگری استفاده کند. صندوق بینالمللی پول نیز CBDC خُرد را ابزاری برای پرداختهای روزمره، انتقال فردبهفرد و پرداخت قبوض معرفی میکند.
این موضوع میتواند تجربه پرداخت را سادهتر کند. برای مثال، در صورت طراحی مناسب، پرداختها میتوانند سریعتر انجام شوند و کسبوکارها نیز به ابزار جدیدی برای دریافت وجه دسترسی پیدا کنند.
از طرف دیگر، استفاده گسترده از پول دیجیتال نیازمند زیرساخت مناسب است. کاربران باید به اینترنت، ابزارهای دیجیتال و روشهای امن احراز هویت دسترسی داشته باشند.
بنابراین آینده پرداخت فقط به فناوری CBDC وابسته نیست و کیفیت زیرساختهای مالی و دیجیتال نیز اهمیت زیادی دارد.
تأثیر بر سیاستهای پولی و مالی
CBDC میتواند امکانات جدیدی را در اختیار سیاستگذاران پولی قرار دهد. یکی از موضوعاتی که در پژوهشهای مربوط به CBDC بررسی میشود، تأثیر آن بر انتقال سیاست پولی و مدیریت جریانهای مالی است.
برای مثال، برخی طراحیها امکان برنامهپذیری پرداختها را فراهم میکنند. در این حالت میتوان پرداخت را به شرایط مشخصی وابسته کرد؛ یعنی یک تراکنش تنها زمانی انجام شود که شرایط تعیینشده برقرار باشد.
البته برنامهپذیری پول موضوعی حساس است و به قوانین، حقوق کاربران و معماری سیستم وابسته خواهد بود. بنابراین نمیتوان فرض کرد که همه CBDCها قابلیتهای یکسانی خواهند داشت.
در نهایت، بانک مرکزی باید میان اهداف اقتصادی، امنیت، حریم خصوصی و آزادی استفاده از پول تعادل برقرار کند.
حرکت به سمت اقتصاد بدون پول نقد
رشد پرداختهای دیجیتال در بسیاری از کشورها استفاده از اسکناس را کاهش داده است. CBDC میتواند یکی از ابزارهایی باشد که این روند را ادامه میدهد.
با این حال، دیجیتالی شدن پول الزاماً به معنی حذف کامل اسکناس نیست. بانکهای مرکزی هنگام طراحی پول دیجیتال باید شرایط افرادی را که دسترسی محدودی به فناوری دارند نیز در نظر بگیرند.
موضوع دسترسی آفلاین نیز به همین دلیل اهمیت پیدا میکند. اگر کاربر در شرایطی مانند قطعی اینترنت نتواند از پول دیجیتال استفاده کند، بخشی از جامعه ممکن است با مشکل مواجه شود. به همین دلیل، قابلیت استفاده آفلاین یکی از موضوعاتی است که در طراحی برخی مدلهای CBDC مورد بررسی قرار گرفته است.
نمونههای ارز دیجیتال بانک مرکزی در جهان
کشورهای مختلف رویکرد یکسانی نسبت به CBDC ندارند. برخی کشورها پروژههای آزمایشی اجرا کردهاند، برخی در مرحله تحقیق و طراحی قرار دارند و برخی نیز درباره ابعاد حقوقی و اقتصادی آن مطالعه میکنند.
به همین دلیل، نباید همه پروژههای CBDC را یکسان در نظر گرفت.
یوان دیجیتال چین
چین یکی از کشورهایی است که پروژه پول دیجیتال بانک مرکزی خود را در مقیاس قابل توجهی توسعه داده است. یوان دیجیتال یا e-CNY نمونهای شناختهشده از CBDC خُرد محسوب میشود.
این پروژه با هدف ایجاد زیرساخت پرداخت دیجیتال مبتنی بر پول رسمی چین توسعه پیدا کرده است.
اهمیت تجربه چین فقط به فناوری آن مربوط نمیشود؛ بلکه نشان میدهد اجرای CBDC در مقیاس بزرگ به همکاری میان بانک مرکزی، بانکهای تجاری، شرکتهای فناوری و کاربران نیاز دارد.
یوروی دیجیتال اروپا
بانک مرکزی اروپا نیز روی پروژه یوروی دیجیتال کار کرده است. هدف این پروژه بررسی یک شکل دیجیتال از پول بانک مرکزی برای استفاده عمومی در منطقه یورو است.
یوروی دیجیتال میتواند در صورت اجرای نهایی، گزینه دیگری در کنار پول نقد و روشهای پرداخت موجود باشد. با این حال، طراحی نهایی، قوانین و زمانبندی اجرای آن اهمیت زیادی دارد.
در واقع، تجربه اروپا نشان میدهد که ایجاد CBDC فقط یک پروژه نرمافزاری نیست و مسائل حقوقی، حریم خصوصی، امنیت و رابطه با بانکهای تجاری نیز باید همزمان بررسی شوند.
پروژههای CBDC در کشورهای مختلف
علاوه بر چین و اروپا، بانکهای مرکزی کشورهای مختلف نیز درباره CBDC تحقیق کردهاند. این پروژهها اهداف متفاوتی دارند؛ برخی روی پرداختهای داخلی تمرکز میکنند و برخی دیگر پرداختهای بینالمللی یا تسویه میان مؤسسات مالی را بررسی میکنند.
بانک تسویههای بینالمللی نیز در مطالعات خود مدلهای مختلف CBDC، از جمله مدلهای خُرد و عمدهفروشی، را بررسی کرده است.
بنابراین تجربه جهانی هنوز یک مدل واحد برای آینده پول دیجیتال ارائه نکرده است.
آینده ارز دیجیتال بانک مرکزی چگونه خواهد بود؟
آینده CBDC به عوامل مختلفی بستگی دارد. فناوری تنها یکی از این عوامل است و عواملی مانند قوانین، اعتماد عمومی، امنیت، هزینه اجرا و رفتار کاربران نیز نقش مهمی دارند.
آیا CBDC جای پول نقد را میگیرد؟
پاسخ قطعی برای همه کشورها وجود ندارد.
ممکن است در برخی کشورها CBDC در کنار اسکناس و سایر روشهای پرداخت فعالیت کند. در کشورهایی دیگر نیز ممکن است استفاده از پول نقد در بلندمدت کاهش بیشتری پیدا کند.
نکته مهم این است که CBDC لزوماً برای حذف اسکناس طراحی نمیشود. یکی از اهداف اصلی آن میتواند ارائه یک شکل دیجیتال از پول بانک مرکزی باشد که در کنار ابزارهای پرداخت موجود فعالیت کند.
در نتیجه، آینده پول احتمالاً ترکیبی از ابزارهای مختلف خواهد بود و میزان استفاده از هرکدام به شرایط اقتصادی و اجتماعی کشور بستگی دارد.
آیا بانکهای مرکزی استفاده از CBDC را گسترش میدهند؟
بسیاری از بانکهای مرکزی در سالهای اخیر موضوع CBDC را بررسی کردهاند. صندوق بینالمللی پول نیز در راهنمای بهروزشده خود، موضوعاتی مانند ثبات مالی، سیاست پولی، پرداختهای برونمرزی و شمول مالی را از محورهای مهم مطالعه CBDC معرفی میکند.
با این حال، تحقیق درباره CBDC لزوماً به معنی تصمیم قطعی برای انتشار آن نیست.
هر کشور باید شرایط اقتصادی و ساختار مالی خود را بررسی کند و سپس درباره مدل مناسب تصمیم بگیرد.
به همین دلیل، احتمالاً در سالهای آینده شاهد مدلهای متفاوتی از پول دیجیتال خواهیم بود؛ برخی کشورها ممکن است CBDC خُرد را توسعه دهند، برخی روی CBDC عمدهفروشی تمرکز کنند و برخی نیز فعلاً به مطالعه و آزمایش محدود ادامه دهند.
نقش ارز دیجیتال بانک مرکزی در آینده اقتصاد دیجیتال
اقتصاد جهانی به سمت استفاده بیشتر از خدمات دیجیتال حرکت میکند و سیستم پولی نیز از این تغییر جدا نیست.
CBDC میتواند در آینده بخشی از زیرساخت اقتصاد دیجیتال باشد و در کنار فناوریهایی مانند پرداختهای فوری، قراردادهای هوشمند و توکنسازی داراییها قرار بگیرد. بانک تسویههای بینالمللی نیز قابلیتهایی مانند برنامهپذیری و توکنسازی را از موضوعات مرتبط با نسل جدید زیرساختهای پولی و مالی میداند.
با این حال، موفقیت CBDC به این بستگی دارد که آیا مردم و کسبوکارها واقعاً آن را به عنوان یک ابزار پرداخت مفید، امن و قابل اعتماد بپذیرند یا خیر.
در نهایت، فناوری زمانی ارزش واقعی ایجاد میکند که استفاده از آن برای کاربر ساده باشد و زیرساخت لازم برای پشتیبانی از آن وجود داشته باشد.
جمعبندی؛ آیا ارز دیجیتال بانک مرکزی آینده پول است؟
ارز دیجیتال بانک مرکزی شکل دیجیتالی پول رسمی است که بانک مرکزی یک کشور آن را صادر و مدیریت میکند. این پول با رمزارزهایی مانند بیتکوین و همچنین استیبلکوینها تفاوت دارد و میتواند برای پرداختهای روزمره یا تسویه معاملات مالی مورد استفاده قرار گیرد.
CBDC میتواند سرعت و کارایی پرداختها را افزایش دهد و فرصتهای جدیدی برای توسعه خدمات مالی ایجاد کند. در مقابل، موضوعاتی مانند حریم خصوصی، امنیت سایبری، هزینه ایجاد زیرساخت و تأثیر احتمالی بر بانکهای تجاری همچنان اهمیت زیادی دارند.
به همین دلیل، آینده CBDC به یک تصمیم صرفاً فنی محدود نمیشود. بانکهای مرکزی باید میان نوآوری، امنیت، حریم خصوصی، ثبات مالی و نیازهای کاربران تعادل برقرار کنند.
در مجموع، CBDC را میتوان یکی از مهمترین گزینههای مورد بررسی برای آینده پول در اقتصاد دیجیتال دانست؛ اما شکل نهایی و میزان استفاده از آن در کشورهای مختلف به تصمیمهای اقتصادی، حقوقی و فنی هر کشور بستگی خواهد داشت.